SAD-AFAG Muğla İli Çalışmaları

SAD-AFAG, 5-7 Ekim 2015 tarihlerinde Fethiye’de ve 16 Aralık 2019’da Bodrum’da “Akdeniz Foku Muğla İli Tür Koruma Eylem Planı” toplantılarına katılım sağlayarak Akdeniz fokunun Muğla kıyılarındaki durumu ve türün yaşam alanları üzerine bilgi ve tecrübelerini paylaştı.

 

GİRİŞ

1987 senesinden bu yana tüm Türkiye kıyılarında nesli tehlike altında olan Akdeniz foku (Monachus monachus) ve yaşam alanları üzerine araştırma ve koruma çalışmaları yapan SAD-AFAG kar amacı gütmeyen bir Sivil Toplum Kuruluşudur.

Aynı zamanda 1991 yılından bu yana faaliyet gösteren Ulusal Fok Komitesi’nin (UFK) Kurucu Üyesi olup, en aktif kurumlarından biridir. 33 yıldır tüm ülke kıyı ve denizlerinde 50’den fazla araştırma-koruma-çevre eğitimi projesi tamamlamıştır. Akdeniz foku özelinde türe ve habitatlarının korunması amaçlı olarak kurulmuş ve faaliyet gösteren ülkemizdeki tek dernektir.

MUĞLA İLİ KIYILARINDA YAPILAN ANA FAALİYETLER

Dünyanın en nadir canlılarından olan Akdeniz foku ve habitatlarının korunmasına ilişkin ülkemizde en fazla yoğunlaştığı illerden biri Muğla’dır. Derneğin ihtisas grubu olan AFAG’ın Muğla ili sınırlarında ilk çalışmaları 1989’da başlamış olup, halen devam etmektedir. 

SAD-AFAG Muğla ili kıyılarında (kuzeyden başlayarak güneye doğru); Kazıklı, Çam Limanı, Güllük Körfezi, Güvercinlik, Yalıkavak, Küdür Yarımadası, Bodrum Yarımadası kıyıları ile Karaada, Gökova Körfezi, Datça Yarımadası kıyıları, Hisarönü Körfezi, Marmaris, Dalaman, Dalyan, Fethiye Körfezi, Ölü Deniz-Patara Kumsalı arası kıyılarda ve bu bölgelerdeki adalarda saha çalışmaları veya projeleri tamamlamıştır. Ulusal Strateji kapsamında çalışmalar; “araştırma”, “koruma” ve “kamuoyu oluşturma-çevre eğitimi” olmak üzere 3 kategoride yapılmaktadır.

Daha sonraki yıllardan günümüze kadar Muğla ili kıyılarını kapsayacak şekilde bir çok proje ve münferit saha çalışması ve incelemeleri gerçekleştirmiştir.

1992 senesinde Yalıkavak, Tilkicik ve Frenkazmağı Limanlarında Akdeniz foku ve balık çiftlikleri arasındaki sıklıkla gözlenen etkileşim incelendi. Akdeniz foklarının balık çiftliklerine verebilecekleri zararların asgariye indirilmesi hususunda yöntemler geliştirildi. Uygulamada balık çiftliklerine danışmanlıklar verildi ve dalgıç tedarik edildi.

1996 senesinde UNDP (Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı) altında GEF-SGP fonları ile Yalıkavak’tan bir yerel dernekle birlikte “AKDENİZ FOKUNUN BODRUM YARIMADASI’NDAKİ DURUMU VE HABİTAT TESPİT” projesi yürütmüştür. Bu proje, 2005 senesinde UNDP tarafından sonuçları itibariyle örnek çalışma olarak raporlanmıştır.

Nature Conservation Center (2005) Ex Post Yalıkavak Case Study on Conservation of Monk Seals in Bodrum Peninsula. An Independent Evaluation Report Issued by Nature Conservation Center submitted to UNDP, Washington. 13.06.2005. 21 pages. PDF 

1997 senesinde Bodrum Gümüşlük Çavuş Adasında Akdeniz foklarının sıklıkla görüldüğü ve 3 mağarasının bulunduğu Çavuş Adasındaki petrol kirliliği temizlik Operasyonunu başarıyla tamamlamıştır. Çavuş Adası halen Akdeniz fokları için önemli bir yaşam alanı özelliğini korumaktadır.

2001 senesinde SAD-AFAG’ın önerisi ile Bodrum Yarımadasını çevreleyen adalarla anakara arasından 300 GRT dan büyük gemilerle tehlikeli yük taşıyan tüm tonajdaki gemilerin geçişinde düzenleme yapılmıştır. Bu düzenleme Başbakanlık Denizcilik Müsteşarlığı tarafından onaylanarak SHOD tarafından seyir haritalarına işlenmiştir. PDF

2007 senesinde Doğa Derneği yürütücülüğünde üretilen “TÜRKİYE’NİN ÖNEMLİ DOĞA ALANLARI” kitabının Muğla kıyılarındaki Önemli Doğa Alanları bölümleri, elindeki mevcut verilerle SAD-AFAG tarafından hazırlandı.

2007 senesinde, SAD-AFAG ve IFAW ortak çalışması ile deniz araştırma gemisi “Song of the Whale” ve şişme botlar vasıtasıyla Dalaman-Patara Kumsalı arası Muğla kıyılarında Akdeniz foku ve yaşam alanları saha araştırmaları yapıldı. Bahsi geçen kıyıların, özellikle o zamana kadar az araştırılmış olan Ölü Deniz ile Patara arasındaki bakir kıyıların (başta Yediburunlar olmak üzere) yaklaşık 10 üreme kıyı mağarası ile oldukça önemli Akdeniz foku yaşam alanı olduğu ortaya çıkarıldı.

2010 senesinde, SAD-AFAG; ÖÇKK Başkanlığı ve Gıda ve Tarım Bak. ile işbirliği içinde Ula, Milas ve Marmaris ilçeleri içinde kalan Gökova ÖÇK Bölgesinde “GÖKOVA KIYI VE DENİZ ALANLARI YÖNETİM PLANLAMASI” projesini tamamladı. Akdeniz foku ve deniz kuşları başta olmak üzere yaban hayatın hüküm sürdüğü kıyı habitatlarının korunmasında öneriler geliştirdi ve bütünleşik kıyı-deniz alanları planı hazırlayarak ÖÇKK Başkanlığı’na sundu.

2013 senesinde SAD-AFAG, Barselona Sözleşmesi RAC/SPA Aktivite Merkezi’nin önerisi ve Orman Bakanlığı DKMP Genel Müdürlüğü onayı ile “AKDENİZ FOKUNUN TÜRKİYE’DE KORUNMASI ULUSAL EYLEM PLANI” nı hazırlamıştır. Akdeniz fokunun yaşadığı tüm illerde olduğu gibi Muğla ili kıyılarına ait detaylı bilgiler bu Ulusal Eylem Planında verilmiştir.

2015-2019 yılları arasında SAD tarafından başlatılan ve yürütülen “Türkiye Kıyılarında Önemli Doğa Alanları Koruma ve Savunma” projesi kapsamında, Türkiye kıyılarında seçilen korunması gereken 28 alandan 7 tanesi Muğla ili sınırları içindeki kıyılar olmuş ve birçok ekolojik anlamda duyarlı kıyı alanı betonlaşma ve yapılaşmadan korunmuştur. Muğla ili kıyılarında, Akdeniz foku dahil birçok deniz-kıyı türlerini barındıran ve korunan Önemli Doğa Alanları hakkında ayrıntılı bilgi proje sonunda yayınlanan kitapta görülecektir; https://sadafag.org/oda-savun-kitabi-yayinlandi; https://sadafag.org/oda-savun-kitabi-yayinlandi/  

1991-2020 arasında sürekli izlediğimiz ve yapılaşmadan korunması gerekli kıyı alanlarından olan Bodrum Yalıkavak Küdür Yarımadası’nın koruma statüsüne kavuşmasında önemli çalışmalar yapıldı ve sonuç alındı. 1998 yılındaki önerilerimizle resmi SAD-AFAG başvuru yazısı ve Ek’li 14 raporumuz sonucunda, 1999’da 1. Derece Doğal SİT alan ilan edilen Küdür, öte yandan, özellikle 2018 ve 2019 olmak üzere son yıllarda yapılan koruma ve mevzuat önerileri çalışmalarımız sonucunda 12.02.2020 tarihli Resmi Gazete’de CB kararnamesi ile yayınlandığı üzere Küdür Yarımadası tümüyle “Kesin Korunacak Hassas Alan” ilan edildi.

https://cemkirac.files.wordpress.com/2020/02/oda_savun_sad_web_r3.pdf linkinde verilen SAD ÖDA SAVUN Kitabında 74-79 sayfalar ile 319-411 arası sayfalarda ayrıntılar görülecektir.

2019’da Turgutreis’de görülen ve SAD-AFAG AFBİKA ağına gelen bilgi üzerine, DKMP Manisa Bölge Müdürlüğü ve SAD-AFAG ortak girişimi ile prematüre yavru fok doğuran anne fok yakından izlenmiş ve Veteriner Hekimlerin olduğu geniş bir ekiple kıyıdaki otelin iskele altında tedavisi yapılmıştır. 2 farklı iğne uygulanarak hasta ve halsiz olan dişi fokun iyileşmesi sağlanmıştır. Ocak 2020 itibariyle dişi fok Elfin Binnaz’ın halen Bodrum Yarımadası kıyılarında ve deniz alanlarında dolaştığı görülmüştür.

ÇALIŞMA YÖNTEMLERİ

1989 senesinden bu yana Muğla İli kıyılarında ve deniz alanlarında Akdeniz foku üzerine çalışmalarda bulunmakta olup; Muğla için toplam 30 seneye dayanan Muğla kıyıları ve denizlerindeki çalışmalarımız aşağıdaki yöntemlerle gerçekleştirilmiştir;

1- Akdeniz foku ve yaşam alanları üzerine saha araştırmaları

  – Kıyı habitatlarının araştırılması

  – Türün Muğla kıyılarındaki dağılımı ve tahmini popülasyon araştırması

 – Akdeniz foku dağılım ve popülasyon tespiti için deniz araştırmaları yanısıra özellikle kıyı balıkçıları başta olmak üzere yerel halkla görüşmeler ve gözlem kayıtları toplanması

  – Kıyı mağaralarının ABC veya Scuba dalış yollarıyla incelenmesi, mağara çizimlerinin yapılması

  – Türe ve yaşam alanlarına yönelik tehditlerin araştırılması

2- Akdeniz fokunun gerek tür gerekse yaşam alanları bazında korunması için koruma çalışmaları

  – Tehditlere yönelik koruma önerilerin geliştirmesi

  – Ulusal mevzuat ve Uluslararası Sözleşmeler dayanaklarında bunların ilgili kurumlara sunulması

  – Mevzuat ve plan önerilerinde bulunulması

  – İlgili resmi kurumlarla görüşmeler ve toplantılara katılım sağlanması

  – İlgili resmi kurumların tevdi ettiği saha araştırma ve izleme çalışmalarının yürütülmesi ve raporlanması

  

3- Halka ve okullardaki öğrencilere yönelik çevre eğitimi ve tür hakkında bilinçlendirme çalışmaları

     – Okullarda çocuklara ve öğretmenlere yönelik sunuşlar ve anlatımlar

     – Çevre Festivallerine katılım, poster, broşür ve kitap dağıtımları

     – AFBİKA (Akdeniz Foku Bilgi ve Kurtarma Ağı) kurulması ve gönüllü üye kazanımı

4- Hasta veya bakıma muhtaç fokların yerinde veya özel rehabilitasyon merkezinde bakımı ve doğaya geri salınması

TARTIŞMA VE SONUÇ

Gerek diğer araştırmacılar gerekse SAD-AFAG’ın elinde Muğla ili kıyılarında Akdeniz foku yaşamıyla ilgili çok fazla bilgi toplanmış durumdadır. Bu bilgiler türün korunması amacıyla yapılacak planlar için yeterlidir. Nitekim, bunlar halihazırda DKMP Genel Müdürlüğünce onaylanmış olan Ulusal Eylem Planı‘na yansıtılmıştır.

Muğla İli sınırları içinde kuzeyde Didim’den başlayan ve güneyde Patara Eşen Çayı’nda biten kıyılarda Akdeniz foku belirli kıyılarda yoğunlaşmakta ve üremektedir. Bu kıyılar SAD-AFAG tarafından çok net şekilde belirlenmiş ve Ulusal Eylem Planı’nda belirtilmiştir.

Akdeniz fokunun Türkiye’de en fazla yaşam alanı olan kıyıların başında (İzmir, Antalya ve Mersin ile birlikte) Muğla gelmektedir.

ÇALIŞMALARIN YAYINLARI

  1. Kıraç, C.O. and N.O. Veryeri. 1996. Status Survey of Mediterranean Monk Seal Monachus monachus and Its Habitat Along Bodrum Peninsula, SW Turkey. Project Final Report Submitted to UNDP/GEF-SGP. December 1996. SAD-AFAG Publication. Ankara. 40 p.
  2. Kiraç, C.O. (1998) Oil Spill at Çavuş Island; A Clean Up Operation to Save Monk Seal Habitats at Gümüşlük, SW Turkey. (Ed: W.M. Johnson) In Focus; Monachus Guardian 1 (1): May 1998  PDF  Link
  3. Savaş Y. (1999) How Tourism Has Ruined the Coastal Habitats of the Monk Seals on the Bodrum Peninsula, Turkey. The Monachus Guardian – Cover Story. May 1999 Link
  4. Eken G., Lise Y. (2006) Türkiye’nin Önemli Doğal Alanları. Doğa Derneği yayını. Cilt I ve Cilt II. Aralık 2006. Ankara. 1150 s.
  5. Kiraç, C.O. and H. Güclüsoy. (2007) Regulation on Ships Navigation to Reduce Risk of Marine Accidents in Favour of Marine and Coastal Ecosystems on the Aegean Coasts in Turkey. CIESM38 Conference. Rapp. Comm. Int. Mer Medit., 38, 2007. March 2007, İstanbul. PDF
  6. Güçlüsoy, H., Moscrop, A., Kıraç, C.O., McLanaghan, R., Hürsever, V., Danbolt, M., Türksoy E., Lewis, T., Boisseau, O., Kızılkaya, Z. (2008) Türkiye’nin Güney Batı Kıyılarında Akdeniz Keşiş Foku ve Yaşam Alanları Araştırması. Türkiye’nin Kıyı ve Deniz Alanları VII. Ulusal Kongresi. Türkiye Kıyıları’08 Kongresi Bildirileri Kitabı. Ed. L. Balas. 27-30 Mayıs 2008, Ankara. PDF
  7. Kıraç, C.O., Veryeri, N.O., Güçlüsoy, H., Savaş, Y. (2012) Akdeniz Fokunun (Monachus monachus) Türkiye’de Korunması Ulusal Eylem Planı. T.C. Orman ve Suişleri Bakanlığı, RAC/SPA ve SAD-AFAG. Eylül 2012. Ankara. 42 Sayfa + Ekler.
  8. Kıraç C.O. ve Veryeri, N.O. (2019) Türkiye Kıyılarında Önemli Doğa Alanlarını Koruma ve Savunma. Sualtı Araştırmaları Derneği Yayını. Aralık 2019. 660 sayfa. PDF
  9. Kıraç CO ve Moran G (2006) Akbük Kıyıları EGE017 (Ed. Eken ve ark.). Türkiye’nin Önemli Doğa Alanları, Doğa Derneği, Ankara. Cilt 1. Sayfa 206-207. Aralık 2006. PDF
  10. Kıraç CO, Lise Y ve Savaş Y (2006) Gökova Kuzey Kıyıları EGE018 (Ed. Eken ve ark.). Türkiye’nin Önemli Doğa Alanları, Doğa Derneği, Ankara. Cilt 1. Sayfa 208-209. Aralık 2006. PDF
  11. Aydemir GO ve Kıraç CO (2006) Bodrum Yarımadası EGE012 (Ed. Eken ve ark.). Türkiye’nin Önemli Doğa Alanları, Doğa Derneği, Ankara. Cilt 1. Sayfa 194-195. Aralık 2006. PDF
  12. Avcıoğlu B, Kıraç CO ve Lise Y (2006) Datça ve Bozburun Yarımadaları EGE016 (Ed. Eken ve ark.). Türkiye’nin Önemli Doğa Alanları, Doğa Derneği, Ankara. Cilt 1. Sayfa 202-205. Aralık 2006. PDF

© 2020 Cem Orkun Kıraç SAD-AFAG