SAD-AFAG Muğla İli Çalışmaları

SAD-AFAG ın ülkemizde en çok çalıştığı yerlerden biri Muğla ili kıyılarıdır. Bu Bilgi Notu’nda Muğla ili kıyı ve deniz alanlarında gerçekleşen gerek Akdeniz foku gerekse yabanıl yaşam alanları olan kıyı alanlarında yapılan araştırma, koruma ve eğitim çalışmaları özeti görülecektir.

MUĞLA İLİ KIYILARINDA YAPILAN ANA ÇALIŞMALAR

Dünyanın en nadir canlılarından olan Akdeniz foku ve habitatlarının korunmasına ilişkin ülkemizde en fazla yoğunlaştığı illerden biri Muğla’dır. Derneğin ihtisas grubu olan AFAG’ın Muğla ili sınırlarında ilk çalışmaları 1989’da başlamış olup, günümüze kadar birçok araştırma, çevre eğitimi ve koruma projeleri ve saha çalışmaları gerçekleşmiştir.  

SAD-AFAG Muğla ili kıyılarında (kuzeyden başlayarak güneye doğru); Kazıklı, Çam Limanı, Güllük Körfezi, Güvercinlik, Yalıkavak, Küdür Yarımadası, Bodrum Yarımadası kıyıları ile Karaada, Gökova Körfezi, Datça Yarımadası kıyıları, Hisarönü Körfezi, Marmaris, Dalaman, Dalyan, Fethiye Körfezi ile Ölü Deniz-Patara Kumsalı arası kıyılarda ve bu bölgelerdeki adalarda saha çalışmaları veya projeleri tamamlamıştır. Akdeniz Fokunun Korunması Ulusal Strateji belgesi kapsamında çalışmalar; “araştırma”, “koruma” ve “kamuoyu oluşturma-çevre eğitimi” olmak üzere 3 kategoride yapılmaktadır.

Daha sonraki yıllardan günümüze kadar Muğla ili kıyılarını kapsayacak şekilde bir çok proje ve münferit saha çalışması ve incelemeleri gerçekleştirmiştir. Kronolojik sırayla bunlar kısaca aşağıdaki gibidir.

1992 senesinde Yalıkavak, Tilkicik ve Frenkazmağı koylarında, Akdeniz foku ve balık çiftlikleri arasındaki sıklıkla gözlenen etkileşim incelendi. Akdeniz foklarının balık çiftliklerine daha fazla verebilecekleri zararların asgariye indirilmesi hususunda çalışmalar yapıldı ve yöntemler geliştirildi. Uygulamada balık çiftliklerine danışmanlıklar verildi ve dalgıç tedarik edildi. Bu çalışmalarla oldukça önemli sonuçlar alındı. Balık çiftlikleri ile verimli işbirlikleri sonucunda, dalış ve bilgi danışmanlığı desteklerimizle takılan “dış koruma ağları” sayesinde, koruma ağı takılan çiftliklerde fokların 1992-1996 senelerinde ağırlıklı görülen kafes hasarları ve ağ zararları tamamen önlenmiştir.

1996 senesinde UNDP (Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı) altında GEF-SGP fonları ile SAD-AFAG ve Yalıkavak İnsan Doğa ve Çevre Derneği ortaklığında “AKDENİZ FOKUNUN BODRUM YARIMADASI’NDAKİ DURUMU VE HABİTAT TESPİT” projesi yürütülmüştür. Projenin önemli çıktıları olmuş ve ülkemizde ilk defa bu bölgede foklar ve yaşam alanları metodolojik olarak ortaya koyulmuştur. PDF

Bu proje daha sonraki yıllarda UNDP tarafından sonuçları itibariyle örnek çalışma olarak raporlanmıştır.

Nature Conservation Center (2005) Ex Post Yalıkavak Case Study on Conservation of Monk Seals in Bodrum Peninsula. An Independent Evaluation Report Issued by Nature Conservation Center submitted to UNDP, Washington. 13.06.2005. 21 pages.  PDF 

1997 senesinde Bodrum Gümüşlük Çavuş Adasında Akdeniz foklarının sıklıkla görüldüğü ve 3 mağarasının bulunduğu Çavuş Adasında 1996 yılında olan gemi kazası kaynaklı bir petrol kirliliği olduğunu belirlemiş ve numune alarak Çevre Bakanlığı Referans laboratuvarında analiz ettirmiştir. Kesin olarak kalıcı bir hidrokarbon kirliliği anlaşılınca yine kendi insiyatifi ile “Çavuş Adası Petrol Temizlik Operasyonu” tasarlamış, yürütmüş ve başarıyla tamamlamıştır. Temizlik sonrası tüm fok ve yabanıl kıyı habitatı eski haline döndürülmüştür. Gümüşlük Çavuş Adası halen Akdeniz fokları için önemli bir yaşam alanı özelliğini korumaktadır.  PDF 1   PDF 2 

Yine 1997 senesinde yapılan Henry Ford Avrupa Çevre Koruma Yarışmalarında bu çalışmaları ile Ulusal Ödüle layık görülmüştür PDF 3

1999 senesinde Bodrum Yarımadası kıyılarının ağır turizm baskısı olduğuna ve bunun sadece Akdeniz fokları değil, diğer önemli kıyı-deniz canlılarının habitatlarını gitgide ortadan kaldıracağına ilişkin çalışma sonuçları bir makaleye dönüştürüldü. PDF

2001 senesinde SAD-AFAG’ın önerisi ile Bodrum Yarımadasını çevreleyen adalarla anakara arasından 300 GRT dan büyük gemilerle tehlikeli yük taşıyan tüm tonajdaki gemilerin geçişinde seyir düzenlemeleri yapılmıştır. Bu düzenleme Başbakanlık Denizcilik Müsteşarlığı tarafından onaylanarak SHOD Başkanlığı tarafından seyir haritalarına işlenmiştir.  PDF

2006 senesinde, öncesindeki 3 yıllık bir çalışma ve yaklaşık 100 uzmanın katkıları ile üretilen “TÜRKİYE’NİN ÖNEMLİ DOĞA ALANLARI” kitabının Muğla kıyılarındaki Önemli Doğa Alanları bölümleri, elindeki mevcut verilerle SAD-AFAG tarafından hazırlanmıştır. 

2007 senesinde, SAD-AFAG, uluslararası bir doğa koruma vakfı olan IFAW’ın deniz araştırma gemisi “Song of the Whale” ve şişme botlar vasıtasıyla Dalaman ile Patara Kumsalı arasındaki Muğla kıyılarında Akdeniz foku ve yaşam alanları saha araştırmaları yaptı. Bahsi geçen kıyıların, özellikle o zamana kadar az araştırılmış olan Ölü Deniz ile Patara arasındaki bakir kıyıların (başta Yediburunlar olmak üzere) onlarca kıyı mağarası ve kıyı kovuklarının varlığı ile bu bölgenin oldukça önemli Akdeniz foku yaşam alanı olduğu ortaya çıkarıldı.

2009-2010 senelerinde, SAD-AFAG; ÖÇKK Başkanlığı ve Gıda ve Tarım Bak. ile işbirliği içinde Ula, Milas ve Marmaris ilçeleri içinde kalan Gökova ÖÇK Bölgesinde “GÖKOVA KIYI VE DENİZ ALANLARI YÖNETİM PLANLAMASI” projesini tamamladı. Biyolojik-Ekolojik, Sosyo-Ekonomik ve Sorunlar-Tehditler katmanlarında ayrıntılı çalışmalar yapıldı. Ekolojik çalışmalarda, Akdeniz foku ve deniz kuşları başta olmak üzere yaban hayatın hüküm sürdüğü kıyı habitatlarının korunmasında taslak yönetim planları geliştirdi, Gökova’da 6 adet Balıkçılığa Kapalı Alanları önerdi ve bütünleşik kıyı-deniz alanları planı hazırlayarak ÖÇKK Başkanlığı’na sundu. PDF

2013 senesinde SAD-AFAG, Barselona Sözleşmesi RAC/SPA Aktivite Merkezi’nin önerisi ve Orman Bakanlığı DKMP Genel Müdürlüğü onayı ile “AKDENİZ FOKUNUN TÜRKİYE’DE KORUNMASI ULUSAL EYLEM PLANI” nı hazırlamıştır. Akdeniz fokunun yaşadığı tüm illerde olduğu gibi Muğla ili kıyılarına ait detaylı bilgiler bu Ulusal Eylem Planında yer almıştır.

2015-2019 yılları arasında SAD tarafından başlatılan ve yürütülen “Türkiye Kıyılarında Önemli Doğa Alanları Koruma ve Savunma” projesi kapsamında, Türkiye kıyılarında seçilen korunması gereken 28 alandan 7 tanesi Muğla ili sınırları içindeki kıyılar olmuş ve birçok ekolojik anlamda duyarlı kıyı alanı betonlaşma ve yapılaşmadan korunmuştur. Muğla ili kıyılarında, Akdeniz foku dahil birçok deniz-kıyı türlerini barındıran ve korunan Önemli Doğa Alanları hakkında ayrıntılı bilgi proje sonunda yayınlanan kitapta görülecektir; https://sadafag.org/oda-savun-kitabi-yayinlandi/  

1991-2020 arasında sürekli izlediğimiz ve yapılaşmadan korunması gerekli kıyı alanlarından olan Bodrum Yalıkavak Küdür Yarımadası’nın koruma statüsüne kavuşmasında önemli çalışmalar yapıldı ve sonuç alındı. Bölgede el değmemiş çok nadir bir kıyı alanında bulunan Küdür Yarımadası 1998 yılındaki önerilerimizle ve Ek’li 14 raporlu SAD-AFAG resmi yazısı sonucunda, 1999’da 1. Derece Doğal SİT alan ilan edildi. PDF

https://cemkirac.files.wordpress.com/2020/06/oda_savun_tr-defence_kba_tr-sad_web_r3_lr.pdf linkinde verilen SAD ÖDA SAVUN Kitabında 74-79 sayfalar ile 319-411 arası sayfalarda ayrıntılar görülecektir.

Küdür Yarımadası’nın yeniden SiT değerlendirme çalışmalarında Nitelikli Korunan Alan sonucu çıkmasına ve bu önemli doğallığını koruyan kıyı alanında bazı beach club lar kurulmasına rağmen, alanın korunması gerektiği hem ulusal hem yerel ölçekte Bodrumlu, Yalıkavaklı doğa korumacılarla birlikte Küdür Çevre Platformu çerçevesinde SAD-AFAG ın da aktif katılımı ile kamuoyuna emek yoğun çalışmalarla aktarılmıştır. PDF

Özellikle 2018 ve 2019 olmak üzere son yıllarda yapılan koruma amaçlı savunma ve mevzuat önerileri çalışmaları sonuç vermiş ve 12.02.2020 tarihli Resmi Gazete’de CB Kararnamesi ile yayınlandığı üzere Küdür Yarımadası tümüyle “Kesin Korunacak Hassas Alan” ilan edilmiştir. PDF

2015’de (5-7 Ekim) DKMP Genel Müdürlüğünce Fethiye’de gerçekleşen “Akdeniz Foku Muğla İli Tür Koruma Eylem Planı” toplantılarına katılım sağlayarak Akdeniz fokunun Muğla kıyılarındaki durumu ve türün yaşam alanları üzerine bilgi ve tecrübelerini paylaştı.

2019’da Turgutreis’de görülen ve SAD-AFAG AFBİKA ağına gelen bilgi üzerine, DKMP Manisa Bölge Müdürlüğü ve SAD-AFAG ortak girişimi ile prematüre yavru fok doğuran anne fok yakından izlenmiş ve Veteriner Hekimlerin olduğu geniş bir ekiple kıyıdaki otelin iskele altında tedavisi yapılmıştır. 2 farklı iğne uygulanarak hasta ve halsiz olan dişi fokun iyileşmesi sağlanmıştır. Ocak 2021 itibariyle dişi fok Elfin Binnaz’ın halen Bodrum Yarımadası kıyılarında ve deniz alanlarında dolaştığı görülmüştür.

2019-2020 senelerinde Tarım Orman Bakanlığı ve Çevre Şehircilik Bakanlığı bilgileri dahilinde, MAVA fon desteği ve IUCN ile işbirliği içinde bir Akdeniz foku ve kıyı habitat araştırma çalışması yapıldı. Akdeniz fokunun ve habitatlarının İzmir Körfezi ve Fethiye Körfezi’ndeki geçmiş tarihlerdeki durumları az çok biliniyordu. Bu proje ile hem İzmir Körfezi hem de Fethiye Körfezi’nde bu nadir türün yaşam alanları ile birlikte güncel durumları ortaya koyuldu. Mağara içi kameralardan elde edilen sonuçlar resmi yazılar ve ekli raporlar ile ilgili resmi kurumlara iletildi.

2019’da (16 Aralık) Bodrum’da “Akdeniz Foku Muğla İli Tür Koruma Eylem Planı” toplantısına katılım sağlayarak gerek Muğla İli Fok TEP gerekse Akdeniz fokunun Muğla kıyılarındaki durumu ve türün kıyı yaşam alanları üzerine bilgi ve tecrübelerini paylaştı.ve 16 Aralık 2019’da

2021’de (16 Mart) Tarım ve Orman Bakanlığı DKMP 4. Bölge Müdürlüğü ile SAD-AFAG arasında bir protokol imzalanarak “Muğla İli Akdeniz Foku Tür Eylem Planı” izleme ve uygulama programı 4 seneye yayılmış olarak iki kurum ve diğer paydaşlarla işbirliği altında yürütülme çalışmalarına başlanmıştır. İlk toplantılar 4. Bölge Müdürlüğü’nün organizasyon ve davetleri ile ilgili paydaşlara ve resmi kurumların katılımları ile başarıyla gerçekleştirilmiştir.

Bodrum’da “Akdeniz Foku Muğla İli Tür Koruma Eylem Planı” toplantılarına katılım sağlayarak Akdeniz fokunun Muğla kıyılarındaki durumu ve türün yaşam alanları üzerine bilgi ve tecrübelerini paylaştı.-

ÇALIŞMA YÖNTEMLERİ

1989 senesinden bu yana Muğla İli kıyılarında ve deniz alanlarında Akdeniz foku üzerine çalışmalarda bulunmakta olup; Muğla için toplam 30 seneye dayanan Muğla kıyıları ve denizlerindeki çalışmalarımız aşağıdaki yöntemlerle gerçekleştirilmiştir;

1- Akdeniz foku ve yaşam alanları üzerine saha araştırmaları

  – Kıyı habitatlarının araştırılması

  – Türün Muğla kıyılarındaki dağılımı ve tahmini popülasyon araştırması

 – Akdeniz foku dağılım ve popülasyon tespiti için deniz araştırmaları yanısıra özellikle kıyı balıkçıları başta olmak üzere yerel halkla görüşmeler ve gözlem kayıtları toplanması

  – Kıyı mağaralarının ABC veya Scuba dalış yollarıyla incelenmesi, mağara çizimlerinin yapılması

  – Türe ve yaşam alanlarına yönelik tehditlerin araştırılması

2- Akdeniz fokunun gerek tür gerekse yaşam alanları bazında korunması için koruma çalışmaları

  – Tehditlere yönelik koruma önerilerin geliştirmesi

  – Ulusal mevzuat ve Uluslararası Sözleşmeler dayanaklarında bunların ilgili kurumlara sunulması

  – Mevzuat ve plan önerilerinde bulunulması

  – İlgili resmi kurumlarla görüşmeler ve toplantılara katılım sağlanması

  – İlgili resmi kurumların tevdi ettiği saha araştırma ve izleme çalışmalarının yürütülmesi ve raporlanması

  

3- Halka ve okullardaki öğrencilere yönelik çevre eğitimi ve tür hakkında bilinçlendirme çalışmaları

     – Okullarda çocuklara ve öğretmenlere yönelik sunuşlar ve anlatımlar

     – Çevre Festivallerine katılım, poster, broşür ve kitap dağıtımları

     – AFBİKA (Akdeniz Foku Bilgi ve Kurtarma Ağı) kurulması ve gönüllü üye kazanımı

4- Hasta veya bakıma muhtaç fokların yerinde veya özel rehabilitasyon merkezinde bakımı ve doğaya geri salınması

TARTIŞMA VE SONUÇ

Gerek diğer araştırmacılar gerekse SAD-AFAG’ın elinde Muğla ili kıyılarında Akdeniz foku yaşamıyla ilgili çok fazla bilgi toplanmış durumdadır. Bu bilgiler türün korunması amacıyla yapılacak planlar için yeterlidir. Nitekim, bunlar halihazırda DKMP Genel Müdürlüğünce onaylanmış olan Ulusal Eylem Planı‘na yansıtılmıştır.

Muğla İli sınırları içinde kuzeyde Didim’den başlayan ve güneyde Patara Eşen Çayı’nda biten kıyılarda Akdeniz foku belirli kıyılarda yoğunlaşmakta ve üremektedir. Bu kıyılar SAD-AFAG tarafından çok net şekilde belirlenmiş ve Ulusal Eylem Planı’nda belirtilmiştir.

Akdeniz fokunun Türkiye’de en fazla yaşam alanı olan kıyıların başında; İzmir, Antalya ve Mersin ile birlikte Muğla İlimiz gelmektedir.

ÇALIŞMALARIN YAYINLARI

  1. Kıraç C.O. and N.O. Veryeri. 1996. Status Survey of Mediterranean Monk Seal Monachus monachus and Its Habitat Along Bodrum Peninsula, SW Turkey. Project Final Report Submitted to UNDP/GEF-SGP. December 1996. SAD-AFAG Publication. Ankara. 40 p.
  2. Kıraç C.O. (1998) Oil Spill at Çavuş Island; A Clean Up Operation to Save Monk Seal Habitats at Gümüşlük, SW Turkey. (Ed: W.M. Johnson) In Focus; Monachus Guardian 1 (1): May 1998  PDF  Link
  3. Savaş Y. (1999) How Tourism Has Ruined the Coastal Habitats of the Monk Seals on the Bodrum Peninsula, Turkey. The Monachus Guardian – Cover Story. May 1999 Link
  4. Eken G, Lise Y (2006) Türkiye’nin Önemli Doğal Alanları. Doğa Derneği yayını. Cilt I ve Cilt II. Aralık 2006. Ankara. 1150 s.
  5. Kıraç C.O. and H. Güclüsoy. (2007) Regulation on Ships Navigation to Reduce Risk of Marine Accidents in Favour of Marine and Coastal Ecosystems on the Aegean Coasts in Turkey. CIESM38 Conference. Rapp. Comm. Int. Mer Medit., 38, 2007. March 2007, İstanbul. PDF
  6. Güçlüsoy H, Moscrop A, Kıraç CO, McLanaghan R, Hürsever V, Danbolt M, Türksoy E, Lewis T, Boisseau O, Kızılkaya Z (2008) Türkiye’nin Güney Batı Kıyılarında Akdeniz Keşiş Foku ve Yaşam Alanları Araştırması. Türkiye’nin Kıyı ve Deniz Alanları VII. Ulusal Kongresi. Türkiye Kıyıları’08 Kongresi Bildirileri Kitabı. Ed. L. Balas. 27-30 Mayıs 2008, Ankara. PDF
  7. Kıraç, C.O., Veryeri, N.O., Güçlüsoy, H., Savaş, Y. (2012) Akdeniz Fokunun (Monachus monachus) Türkiye’de Korunması Ulusal Eylem Planı. T.C. Orman ve Suişleri Bakanlığı DKMP, RAC/SPA ve SAD-AFAG. Eylül 2012. Ankara. 42 Sayfa + Ekler.
  8. Kıraç C.O. ve Veryeri, N.O. (2019) Türkiye Kıyılarında Önemli Doğa Alanlarını Koruma ve Savunma. Sualtı Araştırmaları Derneği Yayını. Aralık 2019. 660 sayfa. PDF
  9. Kıraç CO ve Moran G (2006) Akbük Kıyıları EGE017 (Ed. Eken ve ark.). Türkiye’nin Önemli Doğa Alanları, Doğa Derneği, Ankara. Cilt 1. Sayfa 206-207. Aralık 2006. PDF
  10. Kıraç CO, Lise Y ve Savaş Y (2006) Gökova Kuzey Kıyıları EGE018 (Ed. Eken ve ark.). Türkiye’nin Önemli Doğa Alanları, Doğa Derneği, Ankara. Cilt 1. Sayfa 208-209. Aralık 2006. PDF
  11. Aydemir GO ve Kıraç CO (2006) Bodrum Yarımadası EGE012 (Ed. Eken ve ark.). Türkiye’nin Önemli Doğa Alanları, Doğa Derneği, Ankara. Cilt 1. Sayfa 194-195. Aralık 2006. PDF
  12. Avcıoğlu B, Kıraç CO ve Lise Y (2006) Datça ve Bozburun Yarımadaları EGE016 (Ed. Eken ve ark.). Türkiye’nin Önemli Doğa Alanları, Doğa Derneği, Ankara. Cilt 1. Sayfa 202-205. Aralık 2006. PDF

SAD-AFAG HAKKINDA

1987 senesinden bu yana tüm Türkiye kıyılarında nesli tehlike altında olan Akdeniz foku (Monachus monachus) ve yaşam alanları üzerine araştırma ve koruma çalışmaları yapan SAD-AFAG kar amacı gütmeyen bir Sivil Toplum Kuruluşudur. Aynı zamanda, 1991 yılından bu yana DKMP koordinasyonunda faaliyet gösteren Ulusal Fok Komitesi’nin (UFK) Kurucu Üyesi olup, en aktif üye kurumlarından biridir. 34 yıldır tüm ülke kıyı ve denizlerinde 40’dan fazla araştırma-koruma-çevre eğitimi projesi tamamlamıştır. Türkiye’de Akdeniz foku özelinde türe ve habitatlarının korunması amaçlı olarak kurulmuş ve faaliyet gösteren tek STK’dır.

 

  © 2020 Cem Orkun Kıraç Yalçın Savaş Nesimi Ozan Veryeri SAD-AFAG